اوست اوّل و آخر و ظاهر و باطن ، و او به هر چيزى داناست . در آيه‌اى ديگر مىفرمايد : لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ ؛ [ فرجام ] كار در گذشته و آينده از آن خداست . امام هشتم عليه السّلام فرموده است : و من قال متى فقد وقّته و من قال فيم فقد ضمّنه و من قال إلام فقد نهّاه . « 1 » امير المومنين عليه السّلام مىفرمايد : سبحان الّذى ليس له أوّل مبتدأ و لا غاية منتهى و لا آخر يفنى . « 2 » امام سجاد عليه السّلام در آغاز صحيفه فرموده است : الحمد للّه الأوّل بلا أوّل كان قبله ، و الآخر بلا آخر يكون بعده . در دعاها و مناجات‌ها با اسماء حسنايى همچون باقى ، قديم ، ازلى ، اول ، آخر و . . . مكرر برخورد مىكنيم . صفات سلبيه تا به حال بحث ما دربارهء صفات ثبوتيه واجب الوجود بود كه حدود هشت صفت را بيان كرديم و برخى ديگر از صفات كماليه را در پايان مباحث صفات الهى بيان خواهيم كرد . اكنون به بيان و شرح صفات سلبيه ، يعنى صفاتى كه سلب آنها از واجب الوجود لذاته ضرورى و اثبات آنها براى واجب الوجود محال است مىپردازيم . همان‌طور كه صفات ثبوتيه و اسماء حسناى الهى به هشت صفت محدود نيست ، بلكه جميع كمالات وجوديه براى خداوند ثابت و اللّه تعالى مستجمع جميع صفات كماليه است ، صفات سلبيه خداوند هم منحصر به هفت صفت نيست ، بلكه جميع نقايص از ذات حق مسلوب بوده و خدا منزه است از اتصاف به اين اوصاف ، منتهى از قديم الايام در حول‌وحوش هفت صفت از صفات سلبيه خداوند بحث و گفتگو بوده و

--> ( 1 ) . بحار الأنوار ، ج 4 ، ص 229 . ( 2 ) . همان .